Ciekawostki o chorwackim języku

Średnio co dwa tygodnie wymiera jakiś język, a z nim również kulturowa oraz intelektualna spuścizna, która rozwijała się w tym języku. Żeby zachęcić do chronienia różnorodności językowej i promowania edukacji w języku ojczystym, UNESCO w 1999 roku ogłosiło dzień 21 lutego Międzynarodowym Dniem Języka Ojczystego, który się od tego czasu obchodzi na całym świecie.

Język ojczysty jest pierwszym językiem, który dziecko przyswaja w najmłodszych latach bez świadomego uczenia, najczęściej od rodziców, szczególnie od matki. Z tego powodu nazywa się go materinskim  l ub matczynym. Ojczysty język to ten, w którym myślimy, śnimy, modlimy się i liczymy. Z nim się identyfikujemy i nawiązujemy więź emocjonalną.

Chorwackim językiem, jako ojczystym, posługuje się ponad 5,5 miliona ludzi. W 2013 roku, z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego, Instytut Języka Chorwackiego i Językoznawstwa zorganizował manifestację - Miesiąc Języka Chorwackiego, by użytkownikom tego języka podnieść poziom świadomości o ochronie języka ojczystego, który tworzy nacjonalną identyfikację. Właśnie 21 lutego został wybrany jako początek Miesiąca Języka Chorwackiego, który trwa do 17 marca, a towarzyszą mu liczne okazyjne wykłady i prezentacje.

Ostatni tydzień manifestacji pokrywa się z jeszcze jedną rocznicą – Dniem Języka Chorwackiego, który obchodzony jest od 11 do 17 marca, a które parlament chorwacki utwierdził już w 1997 roku, na wspomnienie Deklaracji o nazwie i statusie chorwackiego języka literackiego, ukazanej 17 marca 1967 roku.

Z powodu tegorocznego Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego i początku Miesiąca Języka Chorwackiego przedstawiamy kilka ciekawostek o naszym języku ojczystym, jego historii i wykorzystaniu.

 Po chorwacku język ojczysty to materinski jezik

Zdjęcie: Głagolica

  • Najstarsze zachowane teksty w języku chorwackim, dokładniej w chorwackim wariancie języka starosłowiańskiego, pisane są w głagolicy i pochodzą z XI wieku. Od końca XII wieku Chorwaci byli jedynym słowiańskim narodem, który aktywnie posługiwał się głagolicą. Głagolica jako pismo była stosowana aż do połowy XIX wieku i to głównie dzięki liturgii. Sztuka czytania, pisania i drukowania głagolicy dzisiaj jest zachowana jako niematerialne dobro kulturowe Republiki Chorwackiej.

  • Najstarszym potwierdzeniem nazwy język chorwacki znajduje się w dokumencie Istarski Rayvod, dokumencie prawnym z XIII wieku, napisanym w głagolicy, którym się określało granice pomiędzy ziemiami feudalnymi istarskich gospodarzy i gmin wiejskich. ​

  • Ojcem literatury chorwackiej nazywamy Marka Marulića, ponieważ w epoce humanizmu, kiedy podobne utwory i literaturę europejską tworzyło się w łacinie, napisał (w 1501 roku) i udostępnił do druku (1521 rok) pierwszy epos w języku chorwackim, dokładnie w czakawszczyźnie splickiej. Chodzi o utwór Judita, który dokładnie wyznacza początek chorwackiej literatury artystycznej. Sam Marulić już w tytule ogłosił ważność utworów napisanych w języku narodowym („w wersach chorwackich skomponowana”), a epos przeznaczył chorwackiemu społeczeństwu, które nie znało łaciny. W ten sposób sprowokował szerzenie się kultury chorwackiej i myśli patriotycznej w języku ojczystym.

  • Pierwszym chorwackim słownikiem drukowanym między „pięcioma najbardziej szanowanymi językami europejskimi” włączył się język dalmacki. Słownik jest dziełem leksykografa i wynalazcy Fausta Vrančića, a ukazał się w 1595 roku jako Rječnik pet najuglednijih europskih jezika: latinskog, talijanskog, njemačkog, dalmatinskog i mađarskog (pl. Słownik pięciu najbardziej szanowanych języków europejskich: łacińskiego, włoskiego, niemieckiego, lamaickiego i węgierskiego). Język dalmacki odnosił się na dialekt czakawski z elementami dialektu sztokawskiego. W tym czasie dialektem czakawskim posługiwano się na dużo szerszym terytorium niż obecnie: na wyspach i lądzie dalmackim, w Lice i Slavonii, a nawet w części Bośni. ​

  • Pierwszą chorwacką gramatykę napisał jezuita Bartol Kašić w łacinie. Ukazała się w Rzymie w 1604 roku pod tytułem Institutionum linguae Illyricae libri duo (pl. Podstawy Języka Ilirskiego w Dwóch Księgach), a powstała po rozkazie jezuickiego generała, na potrzeby Akademii Języka Ilirskiego w Rzymie. Mianowicie, taki podręcznik miał służyć przyszłym jezuickim misjonarzom, żeby nauczali języka narodu, na czyj teren docierali. Z powodu tego pionierskiego przedsięwzięcia Kašića nazywa się ojcem chorwackiego językoznawstwa. ​

  • Paweł Ritter Vitezović, żałując, że Chorwaci za swoje pismo zaadaptowali „nieidealną łacinę” zamiast głagolicy, dążył już w XVII wieku, żeby zreformować chorwacką ortografię tak, by każdy, bez żadnego porządku, z własnej woli pisał. Na wzór pisma głagolickiego stworzył prawa zapisu głosek tak, by każda głoska miała tylko jeden znak, co dotąd nie miało miejsca z łaciną. Wspomagając się przy tym znakami diakrytycznymi, swoimi rozwiązaniami stał się prekursorem odrodzeniowców. ​

  • Ljudevit Gaj, prekursor chorwackiego odrodzenia narodowego, w pierwszej połowie XIX wieku, zasłynął wprowadzeniem jednolitego standardu językowego i systemu grafemów (liter), którymi posługujemy się do dzisiaj, z małymi zmianami. Pierwszy tekst, który ukazał się w takiej grafice to utwór Antuna Mihanovića Horvatska domovina z 1935 roku, która w skróconym i przystosowanym kształcie stała się hymnem Republiki Chorwackiej. ​

  • Poza tym, że był wspaniałym politykiem, pierwszy ban i literat, Ivan Mažuranić wraz z Jakovem Užarevićem w 1842 roku napisał również słownik niemiecko-iliryjski – Njemačko-ilirski slovar. Celem słownika było uzupełnienie luk w języku chorwackim oraz pokazanie, że jest tak samo bogaty, jak niemiecki. Wiele słów, które się w nim pierwszy raz pojawiły, stały się głównym składnikiem współczesnego języka chorwackiego: sladoled (pl. lody), kišobran (pl. parasol), nosorog (pl. nosorożec), velegrad (pl. metropolia), zvjezdarnica (pl. obserwatorium), poprsje (pl. popiersie), izlika (pl. pretekst), cjenik (pl. cennik), redovit (pl. regularny), računovodstvo (pl. rachunkowość), tržišno gospodarstvo (pl. gospodarka rynkowa) i inne. ​

  • Ivan Kukuljević Sakcinski był pierwszym, który przemówił w języku chorwackim w chorwackim parlamencie, 2 maja 1843 roku, w znamienitej przemowie, w której wezwał do wprowadzenia języka chorwackiego do szkół, urzędów i całego życia publicznego. W tym czasie językiem urzędowym w parlamencie chorwackim była łacina, jeszcze od drugiej połowy XIII wieku. Cztery lata później, 23 października 1847 roku, parlament na jego propozycję wniósł wniosek o wprowadzeniu języka chorwackiego w wykorzystaniu publicznym. ​

  • Za ukształtowanie terminologii naukowej i zawodowej osobiście odpowiada Bogoslav Šulek. W XIX wieku oskarżano go o udziwnione neologizmy, ale on tak naprawdę tworzył nowe słowa dla nowych potrzeb, których do wtedy jeszcze nie było. Wymyślił liczne nazwy, które są w wykorzystaniu do dzisiaj, w chemii (kisik, pl. tlen, vodik, pl. wodór, dušik, pl. azot, ugljik, pl. więgiel itd.) oraz w innych dziedzinach życia, jak: glazba (pl. muzyka), skladba (pl. utwór muzyczny, kompozycja), narječje (pl. narzecze), uzor (pl. wzór), kolodvor (pl. dworzec), plinomjer (pl. gazomierz), tlak (pl. ciśnienie), toplomjer (pl. termometr), tvrtka (pl. fabryka), obrazac (pl. arkusz, formularz), pojam (pl. pojęcie), dalekozor (pl. lornetka), zemljovid (pl. mapa), zdravstvo (pl. służba zdrowia), školstvo (pl. szkolnictwo), gradilište (pl. budowa), sredstvo (pl. środek) i pretplatnik (pl. subskrybent, abonent).​

Zdjęcie: od lewej do prawej: Ljudevit Gaj, Ivan Kukuljević Sakcinski, Bogoslav Šulek i Ivan Mažuranić

  • Wraz z przyłączeniem Republiki Chorwackiej do Unii Europejskiej, 1 lipca 2013 roku, chorwacki język stał się 24 językiem urzędowym Unii Europejskiej, co znaczy, że wszystkie dokumenty urzędowe i prawne Unii Europejskiej dostępne są również w języku chorwackim. Poza tym, każdy, kto chce się zwrócić do obojętnie której z instytucji UE, może pisać w języku chorwackim oraz dostać odpowiedź w języku ojczystym. ​

  • Najczęściej używane słowa we współczesnym języku chorwackich nie mają pełnego znaczenia. Są to słowa, które potrzebują kontekstu żeby uzyskać swoje pełne znaczenie. Wobec korpusów Chorwackiej Skarbnicy Językowej, Chorwackiego Korpusu Narodowego i Chorwackiego Sieciowego Korpusu, Instytut Języka Chorwackiego i Językoznawstwa zbadał, że najczęstszymi takimi słowami są: i, u, je, se, na, da, za, su, a, od. Z wyrazów, które posiadają pełne znaczenie, najczęstszymi są: hrvatski (pl. chorwacki), Hrvatska (pl. Chorwacja), predsjednik (pl. prezydent), zakon (pl. prawo), dan (pl. dzień), godina (rok), čovjek (pl. człowiek), riječ (pl. słowo), reći (pl. powiedzieć), moći (pl. móc), htjeti (pl. chcieć), imati (pl. mieć), trebati (pl. potrzebować), jedan (pl. jeden), drugi (pl. drugi, inny), velik (pl. duży), dobar (pl. dobry), članak (pl. artykuł), sav (pl. cały) i posto (pl. procent).​

  • Kilka chorwackich gwar i dialektów również znajduje się na Liście Chronionych Niematerialnych Dóbr Kulturowych Republiki Chorwackiej. Są to gwary miast: Bednja, Čabrar, Dubravica, Hum na Sutli, Sič, Stari Perkovci, Vidonj, Žminj, zadarski Arbanasi, wyspa Susak, tereny Mlinaru, gwara dubrownicka, grobnicka, istrorumuńska i splicka (czakawszczyzna), szoltańska gwara czakawska, cokawskie gwary wyspy Vis, kotoripska i sztrigowska grupa gwar, kajkawski dolnostutlancki (ikawski), grupy kotoripskie i sztrigowskie oraz gwara turopoljska. Ich zachowanie osiągane jest pisaniem słownika gwary miejskiej, zachowaniem pracowni dla najmłodszych i innymi aktywnościami. ​

  • Chorwaci to pierwszy naród słowiański, który wraz z imionami nosił również nazwiska. Pierwsze nazwiska wśród Chorwatów zanotowano w XI i XII wieku i to w pierwszym rzędzie w miastach dalmackich – Zadarze, Trogirze, Splicie i Dubrowniku. Najliczniejsze nazwiska w Chorwacji to: Horvat, Kovačević, Babić, Marić, Jurić, Novak, Kovačić, Knežević, Vuković i Marković.​

  • W ramach Dnia Języka Chorwackiego ogłaszani są zwycięzcy konkursu za najlepszy chorwacki wyraz, który organizowany jest przez chorwackie językoznawcze czasopismo „Jezik”. Konkurs pierwszy raz zorganizowano w 1993 roku, a z przerwami odbywa się do dzisiaj. Powstał w celu promocji języka chorwackiego i stwarzania własnych słów w miejsce bezkrytycznego zapożyczania wyrazów z innych języków. Niektóre z nagradzanych słów z poprzednich lat to: uspornik, pl. zwalniacz/spowalniacz (zamiast leżący policjant), straničnik, pl. oddzielacz (bookmark), osjećajnik, pl. czujka (emotikon, pl. emotikona), zatipak, pl. klawisz (tipfeler, pl. literówka), opuštaonica (wellness), dodirnik (touch screen) i zaslonik, pl. ekranik (tablet, pl. tablet). Ciekawe, że słowo udomitelj (pl. rodzic zastępczy), swego czasu było nagrodzone jako nowe słowo, a dzisiaj się nim posługujemy tak, jakbyśmy je mieli od zawsze.

Autor: 
Autor: Dunja Vranešević; Tłumaczenie: Karolina Dopierała​
Źródło: 
https://www.dobraslova.com/
Dział: 

Dodaj komentarz

CAPTCHA
Przepisz kod z obrazka.
9 + 3 =
Rozwiąż proszę powyższe zadanie matematyczne i wprowadź wynik.